De NDS-Raad adviseert het kabinet om een regisserende Nederlandse Digitale Dienst (NDD) op te richten die de invoering en opschaling van overheidsbrede digitale voorzieningen moet versnellen. In het advies Samen sturen, samen waarmaken! stelt de Raad dat de overheid op dit moment onvoldoende georganiseerd is om de doelen van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) daadwerkelijk te halen.
De voorgestelde digitale dienst moet geen fusie van bestaande organisaties worden en ook geen centrale beheerorganisatie of bouwclub voor nieuwe ICT-systemen. Ontwikkeling en beheer van domeinspecifieke toepassingen blijven volgens de Raad bij de verantwoordelijke organisaties en programma’s.
De meerwaarde van de NDD ligt vooral in regie: het organiseren van samenwerking, standaardisatie, implementatie en brede adoptie. Daarmee wijkt het advies af van eerdere beelden waarin sterker werd gedacht aan een centrale digitale organisatie naar voorbeeld van de Britse Government Digital Service.
Volgens de NDS-Raad zijn binnen de overheid al veel digitale bouwstenen, standaarden en voorzieningen beschikbaar, onder meer via de Generieke Digitale Infrastructuur en het NDS-uitvoeringsprogramma. Toch blijven brede invoering en hergebruik achter.
Oorzaken zijn onder meer versnipperde besluitvorming, beperkte uitvoeringscapaciteit, investeringsdrempels, uiteenlopende ICT-portfolio’s en legacy-systemen. Het probleem zit volgens de Raad dus niet langer vooral in het ontwikkelen van nieuwe oplossingen, maar in het daadwerkelijk gebruiken van bestaande voorzieningen binnen de uitvoering.
BTG-voorzitter Petra Claessen herkent de kern van het advies: “De uitdaging zit niet alleen in het ontwikkelen van digitale oplossingen, maar vooral in het laten landen ervan in de praktijk. Centrale regie kan helpen, mits die gericht is op samenwerking, standaardisatie en uitvoeringskracht.”
De Raad noemt vier voorwaarden voor een effectieve digitale dienst: architectuur- en portfoliosturing, operationele implementatiekracht, structurele financiering voor migraties en legacy-afbouw, en bundeling van marktvraag via gezamenlijke inkoop- en contractkaders.
Die samenhang moet ervoor zorgen dat bestaande digitale voorzieningen breder worden gebruikt en dat overheidsorganisaties minder langs elkaar heen werken. Vooral het mandaat is daarbij cruciaal. Overheidsbrede afspraken mogen volgens de Raad niet vrijblijvend blijven; afwijkingen van standaarden moeten zichtbaar en bestuurlijk bespreekbaar worden.
Opvallend is de keuze voor een federatief model. De digitale dienst moet niet de verantwoordelijkheid van uitvoeringsorganisaties overnemen, maar regie voeren op generieke koppelvlakken zoals gegevensuitwisseling, beveiliging, cloudvoorzieningen en digitale basisdiensten.
Daardoor kunnen schaalvoordelen ontstaan zonder dat alle primaire processen volledig gelijkgetrokken hoeven te worden. Ontwikkeling en beheer blijven bij de bestaande organisaties, terwijl de NDD stuurt op samenhang, hergebruik en gezamenlijke implementatie.
Ook vraagt de NDS-Raad aandacht voor de groeiende afhankelijkheid van leveranciers en verouderde legacy-systemen. Veel organisaties kopen vergelijkbare oplossingen afzonderlijk in, vaak bij dezelfde leveranciers. Daardoor is er beperkt zicht op totale ICT-uitgaven, contractafspraken en overstapmogelijkheden.
Gezamenlijke marktbenadering, open standaarden, modulaire contracten en betere exit-mogelijkheden moeten bijdragen aan meer digitale autonomie. Daarvoor is volgens het advies wel structurele financiering nodig, omdat organisaties eerst moeten investeren in migratie, afschrijving en afbouw van bestaande systemen voordat schaalvoordelen zichtbaar worden.
Het advies krijgt extra betekenis omdat de NDS-Raad inmiddels is opgeheven. Staatssecretaris Willemijn Aerdts liet eerder weten de advisering rond de Nederlandse Digitaliseringsstrategie anders te willen organiseren. Met de bredere portefeuille voor digitale economie, overheid en samenleving is volgens haar behoefte aan advies uit een breder netwerk van overheid, wetenschap, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en samenleving.
De inzet op de NDS blijft volgens de staatssecretaris wel overeind. De exacte inrichting van het nieuwe adviesmodel moet nog worden uitgewerkt. Daarmee vormt het rapport van de voormalige NDS-Raad niet alleen een inhoudelijk advies over de NDD, maar ook een belangrijk overdrachtsdocument voor de verdere organisatie van digitale regie binnen de overheid.
De Raad adviseert om de digitale dienst stapsgewijs op te bouwen. In de eerste fase moet worden gestart met een beperkte scope, een kleine groep koplopers en concrete, meetbare doelen. Daarna kan opschaling plaatsvinden op basis van bewezen resultaten.
Als eerste prioriteiten noemt de Raad cloud, data en gegevensdeling, digitale weerbaarheid, digitale autonomie en artificiële intelligentie. Jaarlijkse evaluatie moet inzicht geven in adoptie, schaalbaarheid en effecten op digitale weerbaarheid en autonomie.
Claessen benadrukt dat het succes vooral afhangt van mandaat en doorzettingskracht: “Als de NDD slechts een extra overleglaag wordt, verandert er te weinig. Er is behoefte aan duidelijke keuzes, bestuurlijk commitment en ruimte om bestaande voorzieningen daadwerkelijk op te schalen.”
Met het advies kiest de NDS-Raad voor centrale regie binnen een verspreid georganiseerd overheidsstelsel. Daarmee verschuift de nadruk van centralisatie van uitvoering naar gezamenlijke sturing op standaarden, adoptie en implementatie. Voor de digitale overheid kan dat een belangrijke stap zijn van strategie naar uitvoering.