Vanuit het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZ) was Jos De Groot jarenlang een van de gezichten van het Nederlandse digitaliseringsbeleid. Na 18 jaar bij het Ministerie van Financiën te hebben gewerkt, startte hij bij EZ in de energiesector, maakte de overgang naar telecom, en stond uiteindelijk aan het roer van de directie Digitale Economie. “Van de energie- naar de digitale transitie,” zoals hij het zelf treffend zegt. In dit afscheidsinterview blikt hij terug én vooruit op een vakgebied dat nooit stilstaat.
De Groot nam onlangs afscheid van EZ, waar hij 23 jaar werkte. De eerste twaalf jaar in de energiesector. “Ik was directeur energieproductie en later energiemarkt”, vertelt hij. “Ik heb me intensief beziggehouden met de energietransitie, in een tijd dat duurzame energie nog in de kinderschoenen stond. Ook de aardbevingen in Groningen hielden mij bezig.
Ik heb ook een bijdrage geleverd aan de parlementaire enquête.” Toen hij het energiedossier achter zich liet, maakte hij binnen het ministerie in 2014 de overstap naar de telecommarkt als directeur Telecommarkt. “Dat was de voorloper van de directie Digitale Economie. Een logische overgang: ook telecom is een fysieke infrastructuursector, net als energie.” In die tijd veranderde de wereld snel. “Toen ik begon, waren we bezig met het afschaffen van het telefoonboek. Nu weten mijn kleinkinderen niet eens wat dat is. Die digitale versnelling dwong ons binnen het ministerie om het onderwerp serieuzer te nemen.”
Digitalisering op de kaart
De maatschappelijke kant van de sector heeft voor hem altijd centraal gestaan. “Hoe kan digitalisering helpen met het behalen van maatschappelijke doelen. En wat betekent het voor de economie en de innovatie. Als overheid kun je het niet alleen, zeker in een sector die zo snel innoveert. Je ontwikkelt in samenspraak met de sector, het bedrijfsleven en de maatschappij.” Daarbij was het niet altijd eenvoudig om de aandacht van de politiek te krijgen voor de problematiek: “Kijk naar regeerakkoorden, die worden vaak bepaald door de problemen die er zijn en die opgelost moeten worden.
Maar digitalisering is geen probleem, maar een kans.” Wel is het belangrijk om te zorgen voor goede regelgeving, stelt hij. “Toen digitaal opkwam ging men er vanuit dat bestaande wetgeving ook wel op deze nieuwe sector toepasbaar zou zijn. Later werd wel duidelijk dat specifieke regelgeving nodig was en die is er ook gekomen.” Door de snelle digitalisering groeide de afdeling van De Groot van 35 tot boven de 100 bij zijn vertrek. In het team ook steeds meer experts, zoals op het gebied van cybersecurity en AI.
“DIGITALISERING IS GEEN PROBLEEM, HET IS EEN KANS”
Strategie Digitale Economie
In 2018 was De Groot mede-architect van een mijlpaal: de eerste strategie Digitale Economie. “We besloten om niet te wachten op marktfalen, maar proactief te kijken naar kansen. Het fundament van die strategie lag in samenwerking over departementen heen en het bundelen van horizontale thema’s zoals cybersecurity, datadeling en AI. Voor het eerst hadden we een overheidsbreed kader.” Die strategie, meer een samenwerkingsmodel, bleek later verrassend toekomstbestendig.
“De oorlog in Oekraïne en de veranderende rol van de VS gaven thema’s als strategische autonomie extra urgentie. Maar die onderwerpen stonden er al in. Het bleek heel prettig dat we al een kader hadden waarin ook deze onderwerpen waren meegenomen.” Eentje die in geen enkel scenario was meegenomen, was de coronacrisis. Maar juist deze gaf, ondanks alle ellende, digitalisering een onbedoelde boost. “Iedereen ging thuiswerken. Dat was een stresstest voor onze digitale infrastructuur, en die heeft het goed doorstaan. Dat heeft de acceptatie van digitaal werken versneld.” Het ‘nieuwe normaal’ vraagt volgens De Groot ook om nieuwe manieren van werken. “Hybride is de standaard geworden. Dat vraagt ook om andere sturing vanuit de overheid.”
Samenwerken cruciaal
Een constante in zijn werk is publiek-private samenwerking. “We hebben dat gestimuleerd door bijvoorbeeld secretariaatskosten te sponsoren of platforms te faciliteren. Samenwerking is de enige manier om vaart te houden én draagvlak te behouden.” De Groot vindt dat de overheid zich niet moet terugtrekken. “Ook al moet er bezuinigd worden, je moet in contact blijven met de buitenwereld. Juist nu. De kracht zit in verbinding. Nationaal én Europees.” Een constante factor in zijn werk was de samenwerking met brancheorganisaties, zoals BTG.
“Brancheorganisaties zijn cruciaal. Je kunt als overheid onmogelijk met elk bedrijf in gesprek. Je hebt de input nodig van alle maatschappelijke groepen om tot een goed standpunt te komen. De kunst is om al die belangen zoveel mogelijk op een lijn te brengen. BTG is daarin een constructieve partij, met veel technologie kennis. Ze hebben bijvoorbeeld bijgedragen aan de standaardisering van indoordekking. Een mooi voorbeeld van samenwerking tussen de verschillende schakels in de keten. En BTG zit bijvoorbeeld in werkgroepen bij RDI en is actief betrokken bij marktconsultaties, heel waardevol.”
Nederland als digitale samenleving
Als je De Groot vraagt waar Nederland nu staat in de digitale transformatie, is hij optimistisch, maar ook realistisch. “We zijn goed op weg. We hebben een uitstekende infrastructuur. Maar er zit nog te vaak een bias in het denken, alsof we er al zijn. Tien jaar geleden was WhatsApp net een ding. Dat voelt al als de prehistorie. Ik persoonlijk kan me niet voorstellen dat we elkaar allemaal in de metaverse ontmoeten.
De menselijke maat zal een rol blijven spelen. Maar er zijn steeds meer mogelijkheden om digitale technologie te benutten om maatschappelijke problemen mee te helpen oplossen.” “Duurzaamheid, veiligheid, inclusiviteit, het zit overal in. Vroeger was digitalisering een aparte sector. Nu is het een laag over alles heen.” Neem duurzaamheid. “We hebben vorig jaar een actieplan Duurzame Digitalisering gelanceerd. Aan de ene kant willen we het energieverbruik van de digitale sector reduceren, vooral datacenters. Aan de andere kant kijken we hoe digitalisering juist kan bijdragen aan verduurzaming, bijvoorbeeld bij netcongestie.”
Inclusiviteit en digitale kloof
Maar niet alles gaat vanzelf. De Groot ziet ook risico’s. “Digitalisering kan leiden tot uitsluiting. De generatie vóórmij vond de betaalcheque al ingewikkeld, laat staan internetbankieren. Het wordt ook steeds complexer. Je moet zorgen dat iedereen mee kan blijven doen. Voorlichting via bijvoorbeeld bibliotheken kan daar een belangrijke rol in spelen, maar het blijft lastig.” Een andere zorg is de digitalisering binnen de overheid zelf. “Daar zijn we de laatste jaren beter in geworden. Maar het blijft een uitdaging om beleid, bedrijfsvoering en IT met elkaar te verbinden. Datagedreven werken vraagt om wederzijds begrip tussen beleidsmakers en IT’ers.”
AI: kans of bedreiging?
Een terugkerend thema is kunstmatige intelligentie. “AI roept veel zorgen op. Over discriminatie, autonomie, en transparantie. Het probleem is dat de misstanden en incidenten veel aandacht krijgen. Terecht overigens, maar dat mag de boel niet verlammen. Juist daarom is de AI Act vanuit Brussel zo belangrijk. Die geldt ook voor de overheid zelf. Maar we vergeten nog vaak de kansen. Denk aan snellere en betere diagnoses in de zorg. Het ministerie van Binnenlandse Zaken werkt nu aan een digitaliseringsstrategie die vooral kijkt naar de kansen van AI voor de diverse overheden. Daar waren we vanuit EZ ook bij betrokken, vanuit, zoals wij dat noemen, de digitale driehoek, met naast BiZa En EZ ook het ministerie van Justitie en Veiligheid.”
Europa als digitale grootmacht
De Europese Unie speelt volgens De Groot een steeds grotere rol. “We zijn van nationale wetgeving naar enorme Europese pakketten gegaan: NIS2, DSA, DMA. Dat zal nog een hele toer worden voor het bedrijfsleven om te implementeren. Het is belangrijk dat we nu van reguleren naar investeren gaan. Als je soeverein wilt zijn, moet je zelf technologie ontwikkelen, dat geldt ook voor Nederland overigens.” Daarin schuilt ook een risico: schaalgrootte. “We denken nog te versnipperd. Als Europa echt wil concurreren met de VS en China, moet het grootschaliger. Een Europese campus, zoals Silicon Valley, is een mooi idee, maar vereist een andere mindset.
Kleinere landen zijn bang dat grote lidstaten de regie pakken. Er is kapitaal, maar hoe krijg je dat op de juiste plek. En hoe voorkom je dat interessante startups door Amerikaanse bedrijven worden overgenomen. Investering, schaalvergroting, en dat met 27 landen; een hele uitdaging.” Nederland speelt daarin volgens De Groot een actieve rol. “We zijn lid van de D9, een informele landenclub van digitale koplopers. Tijdens de laatste bijeenkomst in Amsterdam zag je dat ook andere landen wilden aanhaken. Of denk aan cybersecurity, wat eerst als een nationale verantwoordelijkheid werd gezien, en waar we nu ook steeds meer gezamenlijk optrekken. Dat is hoopgevend.”
“DE OVERHEID NIET ALLEEN ALS REGELGEVER, OOK ALS ACTIEVE PARTNER, FACILITATOR EN SOMS ZELFS AANJAGER”
Blinde vlekken en investeringen
Toch zijn er ook blinde vlekken in het Nederlandse beleid. “Digitalisering in het MKB blijft achter. Grote bedrijven redden zich wel, maar hoe bereik je de massa? Daar ligt echt nog een taak.” En dan is er het geld. “Veel strategieën zijn zonder budget opgesteld. We hebben het Groeifonds gehad, waarmee we AI konden stimuleren en het Future Network Services-traject konden starten. Maar structureel innoveren blijft nodig en daar hangt een prijskaartje aan. Ook voor de overheid. Dat lukt niet met alleen privaat kapitaal. Hetzelfde geldt met de Europese ambities, zoals aangegeven door Draghi. Een kompas voor de Europese toekomst, maar dan moet de boot wel uitvaren.”
Minister van Digitale Zaken?
Op de vraag of Nederland een aparte minister voor digitalisering nodig heeft, reageert De Groot met enige terughoudendheid. “Mensen denken vaak dat wanneer je een minister voor de Noordzee benoemt, alle problemen rond de Noordzee meteen worden opgelost. Dat klinkt aantrekkelijk, maar het risico is dat andere ministeries het onderwerp dan loslaten. Digitalisering raakt alles. Je moet het breed verankeren. Een ministeriële commissie zou in dat opzicht beter werken.”
Advies aan zijn opvolgers
Wat zou hij zijn opvolgers willen meegeven? Hij hoeft niet lang na te denken. “Blijf samenwerken, blijf investeren en kijk vooral naar buiten,” zegt hij beslist. “We leven in een tijd waarin technologie zich steeds sneller ontwikkelt. De overheid moet niet alleen een regelgever zijn, maar ook een actieve partner, facilitator en soms zelfs een aanjager. Die rol kun je alleen goed vervullen als je de verbinding blijft zoeken met bedrijven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen én burgers.” Volgens De Groot is het cruciaal dat beleidsmakers zich niet laten verlammen door risico’s of incidenten.
“Incidenten mogen geen reden zijn om stil te staan. Je moet leren, verbeteren en doorgaan. Er is te veel potentieel in digitalisering om terughoudend te zijn.” Ook waarschuwt hij voor institutionele zelfgenoegzaamheid. “Bezuinigingen mogen geen excuus zijn om naar binnen te keren. Juist in tijden van schaarste is externe oriëntatie essentieel. Blijf investeren in netwerken, in mensen, in technologie.” Tot slot: “Verlies nooit de Europese dimensie uit het oog. Nederland kan, en moet, in Europa een voortrekkersrol blijven spelen. We hebben daar de kennis, de infrastructuur en het vertrouwen voor. Maar dan moet je wél aan tafel zitten.”
Misschien vind je deze artikelen ook interessant:
https://btg.org/nieuws/artikel/nederlandse-digitale-economie-groeit-verdermaar-geopolitieke-onzekerheden-drukken-hun-stempel/
https://btg.org/nieuws/artikel/barbara-kathmann-pvda-voor-de-tweede-keer-op-rij-meest-digibewuste-kamerlid/
https://btg.org/nieuws/artikel/universiteit-twente-leidt-project-van-e29-miljoen-om-6g-gebaseerde-zorg-te-verbeteren/
https://btg.org/nieuws/artikel/veel-scholieren-missen-basisniveau-digitale-vaardigheden/
https://btg.org/nieuws/artikel/future-network-services-brengt-update-over-programma-tijdens-partner-event/
